WikiLeaks: Wraakzuchtige spionnen per koets

2 december 2010
Libération Parijs

Voor de bekende Italiaanse schrijver en intellectueel Umberto Eco benadrukt de WikiLeaks-affaire de hypocrisie tussen staten, hun inwoners en de media. Hij stelt een retour naar archaïsche communicatiemethodes voor.

De WikiLeaks-affaire heeft twee kanten. Van de ene kant lijkt het een schandaal aan het licht te brengen. Een schandaal dat alleen een schandaal is in het licht van de hypocrisie die de verhouding tussen landen, burgers en de pers karakteriseert. Aan de andere kant lijkt de affaire drastische veranderingen op internationaal niveau aan te kondigen en een voorproefje te geven van een door achteruitgang gedomineerde toekomst.

Maar laten we niet op de zaken vooruit lopen. Het eerste wat opvalt aan WikiLeaks is de bevestiging van het feit dat ieder dossier dat door een geheime dienst (van welk land dan ook) wordt aangelegd, uitsluitend bestaat uit krantenknipsels. De 'schokkende' Amerikaanse onthullingen over de seksuele escapades van Berlusconi stonden al maandenlang in iedere krant (behalve in de kranten waarvan Berlusconi eigenaar is), en het karikaturale duistere profiel van Khadaffi is al jarenlang een bron van inspiratie voor heel wat cabaretiers.

Ieder geheim werkt via hetzelfde mechanisme

De regel die stelt dat geheime dossiers alleen bekende feiten mogen bevatten is kenmerkend voor de dynamiek die er heerst bij de geheime diensten, en niet alleen in deze eeuw. Als u naar een esoterische boekhandel gaat, zult u zien dat iedere publicatie precies herhaalt wat er in eerder werk al werd gezegd (over de Graal, het mysterie van Rennes-le-Château, de Tempeliers of de Rozenkruisers). En niet alleen omdat de auteur van occulte teksten er niet van houdt om nieuw onderzoek te verrichten (of niet zou weten waar hij nieuws moest vinden over zaken die niet bestaan), maar omdat degenen die zich aan het occultisme wijden alleen geloven wat ze al weten en datgene bevestigt wat ze al hadden geleerd.

Dit mechanisme werkte ook voor het succes van Dan Brown. En hetzelfde geldt voor geheime dossiers. De informant is lui, en ook het hoofd van de geheime dienst is lui (of niet zo slim, anders was hij misschien wel redacteur bij Libération geweest), en neemt alleen de feiten die hij al kent voor waarheid aan. De top secret informatie over Berlusconi die de Amerikaanse ambassade in Rome naar het Department of State verzond, was dezelfde informatie die de week daarvoor al door Newsweek werd gepubliceerd.

Maar waarom hebben de onthullingen over deze dossiers dan zoveel stof doen opwaaien? Van de ene kant onthullen ze niet meer dan wat iedereen met een beetje maatschappelijke interesse al weet: namelijk dat de ambassades, ten minste vanaf het eind van de Tweede Wereldoorlog en sinds staatshoofden elkaar kunnen bellen of een vliegtuig kunnen nemen om samen te dineren, hun diplomatieke functie hebben verloren. En dat ze, op wat kleine representatieve verplichtingen na, zijn getransformeerd tot spionagecentra. Iedereen die wel eens een spionagefilm heeft gekeken weet dat heel goed, en het is hypocriet om net te doen alsof je het niet wist.

Iedereen controleert iedereen

Maar het feit dat dit nu in het openbaar gezegd wordt, maakt daar inbreuk op en zorgt ervoor dat de Amerikaanse diplomatie in een slecht daglicht wordt gesteld. In de tweede plaats brengt het idee dat een willekeurige hacker toegang heeft tot de geheimste geheimen van het machtigste land ter wereld, een niet te negeren klap toe aan het Department of State. En ook worden de slachtoffers niet zozeer zenuwachtig van het schandaal, als wel de 'beulen'.

Maar laten we eens kijken naar de achtergrond van wat er gebeurd is. Ooit, in de tijd van Orwell, dachten we over machthebbers als een soort van Big Brother die iedere beweging van zijn onderdanen controleerde. Die orwelliaanse profetie is sindsdien volledig bewaarheid. Sinds iedere beweging geregistreerd wordt dankzij de telefoon, iedere betaaltransactie, het hotel dat je bezocht, de snelweg die je nam enzovoort, werd de burger volledig het slachtoffer van het alziend oog van de machthebber. Maar als er zoals nu wordt aangetoond dat zelfs de krochten van de geheimen van de machthebber niet aan de controle van een hacker kunnen ontsnappen, dan is de controleverhouding niet langer eenrichtingsverkeer maar wordt wederkerig. De machthebber controleert iedere burger, maar iedere burger, of de hacker ten minste – gekozen tot wraakengel voor de burger – kan ook achter de geheimen van de machthebber komen.

Hoe kan een machthebber die zijn eigen geheimen niet langer verborgen kan houden, in het zadel blijven? Wat Georg Simmel al zei is waar: een echt geheim is een loos geheim (omdat iets dat niet geheim is nooit onthuld kan worden); het is ook waar dat alles weten over het karakter van Berlusconi of van Merkel een loos geheim is, want die informatie komt uit de openbaarheid; maar als je onthult, zoals WikiLeaks dat deed, dat de geheimen van Hillary Clinton loze geheimen zijn, dan ontneem je haar alle macht. WikiLeaks heeft Sarkozy of Merkel geen enkele schade berokkend, maar des te meer aan Clinton en Obama.

Een schriftelijke boodschap in de hak van een schoen

Wat zullen de gevolgen zijn van het beschadigen van een grootmacht? Het mag duidelijk zijn dat de landen in de toekomst geen gevoelige informatie meer online kunnen zetten; dat zou hetzelfde zijn als het ophangen van een affiche op straat. Maar het is ook duidelijk dat het zinloos is om met de stand van de huidige technologie te hopen dat je telefoongesprekken geheim kunt houden. Er is niets gemakkelijker dan uit te zoeken hoe en wanneer een staatshoofd een vliegtuig neemt en contact heeft met een collega.

Hoe zullen vertrouwelijke en privécontacten in de toekomst beschermd kunnen worden? Ik weet heel goed dat mijn verwachting op sciencefiction lijkt en dus geromantiseerd is, maar ik stel me ambtenaren voor die zich op discrete wijze en via oncontroleerbare routes per postkoets verplaatsen om hun uit het hoofd geleerde berichten over te brengen of hooguit een enkele keer een schriftelijke boodschap in de hak van hun schoen verbergen. Van die boodschappen wordt slechts één exemplaar bewaard in een lade die met een sleutel wordt afgesloten: tenslotte was de spionagepoging van Watergate minder succesvol dan WikiLeaks.

De technologie ontwikkelt zich tegenwoordig zoals een krab loopt: achteruit

Ik heb al eerder geschreven dat de technologie zich tegenwoordig ontwikkelt zoals een krab loopt: achteruit. Een eeuw nadat de draadloze telegraaf tot een revolutie op communicatiegebied leidde, zorgde Internet voor het herstel van de bedrade telegraaf (via telefoonlijnen). Analoge videocassettes lieten onderzoekers een film stap voor stap analyseren, terwijl de digitale cd's van tegenwoordig alleen maar van hoofdstuk naar hoofdstuk kunnen springen. Met hogesnelheidstreinen reizen we binnen drie uur van Rome naar Milaan terwijl we daar met het vliegtuig, inclusief het vervoer naar en van de luchthaven, drie en een half uur voor nodig hebben. Het is dus geen gekke gedachte om de politiek en communicatietechnieken van een auto terug naar het paard te laten gaan.

Een laatste opmerking. Vroeger probeerde de pers te achterhalen wat er aan geheimzinnigs bekokstoofd werd op de ambassades. Tegenwoordig zijn het de ambassades die om vertrouwelijke informatie van de pers vragen.

Factual or translation error? Tell us.